Istrazivanje o mladima

Tema "Istraživanje o mladima" zasnovana je na rezultatima empirijskog istraživanja koje je pod naslovom "Status i uloga omladine na prelazu vekova. Potonuti ili plivati u talasima tranzicije. Od žrtvovane generacije krajem osamdesetih i u devedesetim, do generacije koja uči da pliva početkom novog veka", obavljenog u maju 2003. godine. Istraživanje je obavio istraživački tim sastavljen od spoljnih saradnika Centra za proučavanje alternativa, ali pored pomenutog istraživanja, tokom kursa koristiće se i rezultati drugih (ranijih) istraživanja mladih.

Pojam omladine "sadrži jedno objektivno, materijalno određenje u vidu specifičnog socijalno-istorijskog uređenja generacijskih odnosa pomoću koga se mladi ljudi u datom prostoru i vremenu definišu, pozicioniraju i kontrolišu proces njihovog odrastanja i ulaženja u svet odraslih" (Milić, 1987:17). Ovako shvaćena kategorija omladine razlikuje se od kategorije mladosti koja se odnosi na bio-antropološka i psihološka univerzalna svojstva ljudske vrste koja imaju svoju organsku bazu u procesima odrastanja, odnosno starenja ljudskih individuuma, što na antropološkom planu dovodi do diferenciranja životnih dobi – mladost, zrelost, starost.

U savremenim društvima dolazi do procesa rastakanja generacija i starosnog doba, što znači da je omladina kao kategorija problematična. Sam termin omladina postulira jedinstvo, a ne varijetete življenja (bilo kao posledice strukturalnih uticaja ili individualnih izbora). S druge strane, nestao je ideološki smisao koji je pojam omladine imao u socijalizmima, i naravno način esencijalizacije tog pojma: omladina je po definiciji bila progresivna grupa sa " uvek već " učitanom homogenošću i kolektivnošću.

Prihvatajući navedenu argumentaciju prikladniji je termin mladi koji je oslobođen ideoloških konotacija i jednoznačnosti koncepta " omladina " . Pojam mladi eksplicira fazu životnog ciklusa koja se smešta između detinjstva i odraslosti (ili između adolescencije i odraslosti), koja, kao uostalom sve starosne grupe, jeste društveni konstrukt. Kategorija mladi sadrži konsenzus o postojanju nekih bioloških datosti (npr. univerzalnost ontogeneze, biopsihičko sazrevanje kao ključno obeležje mladosti) i svest o njihovoj socijalno uslovljenoj artikulaciji. Pojam mladi postulira prvenstveno biološki uzrast, a odnosi se na više generacija i varijetete konstrukata i življenih stvarnosti unutar tog životnog doba.

Prema nalazima mnogih savremenih istraživanja omladine, mladost traje duže, tj. počinje ranije, a završava se kasnije (Ule, 1989; Tomić-Koludrović, Leburić, 2001:25). Trajanje mladosti je različito i faktički je socijalno, a ne biološki određeno. Školovanje je, prvenstveno, onaj činilac koji skraćuje ili produžava mladost [1].

Nemački istraživači omladine razlikuju sinhronizovanu (blizak tradicionalnom tipu: postoji vremenska sinhronizacija (usklađenost) i sadržajna koordinacija postizanja ekonomske nezavisnosti, stalnog zaposlenja i osnivanja porodice) i nesinhronizovanu (vremenski manje sinhronizovano ili uopšte nesinhronizovano i sadržajno nekoordinirano postizanje određenih " odraslih " socijalnih uloga, a pri tome neke od uloga mogu i otpasti) mladost. Istraživanja su pokazala da to, u kojoj meri neki pojedinac doživljava sinhronizovanu odnosno nesinhronizovanu mladost, snažno utiče na životni stil, stavove i odnose pojedinca prema realitetu.

Međutim, u zapadnim društvima mladost se, manje-više, bira, ona je stvar izbora, pa i njeno produžavanje. Kod nas je mladost stvar prinude. Kod nas je u pitanju prevashodno iznuđena produžena mladost , odnosno neizabrana nesinhronizovana mladost .

Radikalna sistemska promena, tj. postsocijalistička transformacija (tranzicija), predstavlja izrazito multidimenzionalni proces, koji podjednako duboko zahvata ekonomski, politički i kulturni podsistem globalnog društva, dok "u okvirima svakodnevnice on prodire u životne uslove grupa i pojedinaca, redefiniše njihove odnose, menja ponašanja, očekivanja, perspektive" (Lazić, 2000: 21).

Društvo u kome živimo u značajnoj meri karakterišu procesi (samo)razaranja koji su u nekim područjima društvene realnosti došli do faze u kojoj je opravdano govoriti o razorenom društvu (Lazić, 1994). Kriza identititeta, psihička opterećenja, rušenja sistema vrednosti, besperspektivnost, ekonomska zavisnost zbog nezaposlenosti prestavljaju posledice koje stoje u uskoj vezi sa socioekonomskom i kulturnoistorijskom situacijom u društvu. Stanje društvene razorenosti koje nastaje kao posledica katastrofalnih društvenih događanja (međunacionalni ratovi, propast privrednog sistema, propadanje društvenih delatnosti i institucija, vrednosno rasulo...) različitim intenzitetom pogodila su različite društvene agregate i grupe..

Katastrofalna društvena događanja nisu istodimenzionalna, pa otuda nisu ni homogena. Ta događanja obeležavaju duboki rascepi: na jednoj strani su modernizacijski, a na drugoj antimodernizacijski trendovi; na jednoj prošlost, na drugoj budućnost; na jednoj parohijalizam, a na drugoj mondijalizam; na jednoj autoritarni režim, a na drugoj demokratija; na jednoj tradicijsko mišljenje, a na drugoj racionalnost; na jednoj strani etnička , a na drugoj građanska država.

Mladi prvi reaguju na društvene promene i zaokrete i oni prvi snose posledice tih promena, a po nekim autorima omladina prestavlja jednu od najranjivijih grupa u procesu tranzicije.

Do stratifikacije iskustva ne dolazi samo između generacija, već i unutar generacije. Ona ima kako eksterni tako i interni karakter, a u ovom drugom slučaju dovodi do razlikovanja generacijskih jedinica.

Generacijska jedinica je određena karakterom i sadržajem odgovora na tip društveno-političkog zahteva koji društvena elita i politička moć ispostavljaju prema datoj generacijskoj grupi. Takođe, generacijsku jedinicu oblikuju i specifikuju veliki društveni stres-događaji koji su po svemu istorijski i koji se ispoljavaju kao tzv. efekat epohe [2], ali i kao efekat kohorte [3].

Autori istraživanja izdvojili su deset karakterističnih odgovora na zahteve za odlaganjem života koji se ispostavljaju omladini, koji oblikuju karakteristične generacijske stilove : 1) preživljavanje, 2) uklapanje – mimikrija, 3) etnocentrizam – nacionalizam, 4) religioznost, 5) preduzetništvo, 6) protestna mobilizacija, 7) emigracija, 8) unutrašnja emigracija, 9) devijantnost (rizična ponašanja), 10) efemerna usmerenja (misli se na razne oblike svetovne religije – fanatična obuzetost svetom zabave, sporta...).

Prvi i najznačajniji nalaz istraživanja zasnovan je na sumiranju komparacije " vremena događaja " i " vremena procesa " sa stanovišta mladih ljudi, a zaključak je da promena ima ali su one nedovoljne i po obimu i po intenzitetu .

Dupla dispozicija: individualna (antropološka) tranzicija vs. sistemsko-strukturalna (društvena) tranzicija

Drugi nalaz istraživanja odnosi se na ključni uticaj društvene tranzicije na sve važnije omladinske tranzicije . Celo " omladinstvo " je tranzitorno ali i ispunjeno raznim tranzicijama. Gotovo svi " prelazi " , sve tranzicije u ljudskom životu koncentrisani su u omladinskom dobu i otuda je omladinstvo jedna velika tranzicija sastavljena od niza posebnih " prelaza " . I upravo ta poklapanja društvene krize sa prirodnim krizama " omladinstva " , kao i poklapanje društvene tranzicije sa prirodnim omladinskim tranzicijama, po pravilu ima katastrofalne posledice po omladinu.

"Odrastanje mladih u tranzicijskim društvima karakterizirano (je) dvostrukom tranzicijom ili prijelaznošću: s jedne strane, oni prolaze kroz univerzalno razdoblje sazrijevanja i pripremanja za preuzimanje trajnih društvenih uloga, a s druge strane, taj se proces zbiva u društvu koje i samo prolazi iz jednog društvenog ustrojstva u drugo " (Ilišin i Radin, 2002:15).

Društvena tranzicija remeti omladinske tranzicije, pomera ih u korenu, poneke i potpuno, pogotovu kada tranzicija ne ide sama već sa ratom ruku pod ruku. Neke od tranzicijskih pravaca skraćuje, druge produžava, a gledano uopšte, produžava omladinstvo kao celinu.

Aspiracije mladih u pogledu stručnog usavršavanja, zapošljavanja, profesionalnog napredovanja, pa i životnog standarda i sigurnosti, za većinu mladih najčešće ostaju u sferi želja. Te aspiracije mnogi mladi ljudi ne mogu da ostvare u ovoj zemlji. U dilemi između traženja izlaza u svojoj zemlji i traženja rešenja u drugim zemljama, kod znatnog broja mladih prevagnulo je ovo drugo, prevagnula je želja za životom negde drugde . Već drugu deceniju omladina čeka da " diplomira pa da emigrira " . O mladima koji su napustili i koji napuštaju ovu zemlju, može se govoriti kao o posebnoj generacijskoj jedinici koja nije smanjivala svoje aspiracije i koja nije pristajala na prinudnu budućnost .

U prvoj polovini devedesetih dve trećine mladih želelo je da napusti zemlju (Mihailović, 1993), danas je to svaki drugi. Vidimo, došlo je do smanjenja, ali je u pitanju još uvek i te kao veliki broj mladih. Emigracija je karakteristika nerazvijenih zemalja i zemalja u tranziciji. Ove zemlje još više obeležava fenomen " brain drain " , tj. migracija visokostručnih kadrova i naučnika. U balkanskim zemljama ovaj fenomen se već naziva " brain flight " .

U istraživanju nisu nađene bitnije razlike između " generacije budućnosti " i ostalih generacija, niti u vrednosnom smislu, niti u bilo kojoj drugoj socijalno relevantnoj ravni. Odsustvo znatnijih razlika između " generacije dece " i " generacije očeva " mogu se objasniti pogubnim uticajem katastrofalnih društvenih događaja i " efektima epohe " . Generalno, smanjenje mogućnosti za ostvarivanje aspiracija dovodi do smanjivanja aspiracija (frustracija se izbegava tako što se kao odbrambeni mehanizam prihvata kompenzacija, putem koje se neostvarivi ciljevi zamenjuju ostvarivijim). Omladina se (na taj način) prilagođava stvarnosti.

Za najmlađe ispitanike, odnosno za srednjoškolsku omladinu, karakteristična je istovremena prisutnost materijalističko-hedonističke vrednosne orijentacije, sklonost izlaganju rizicima, potreba za društvenom moći i popularnosti, otvorenost za nove ideje i sticanje znanja, potreba za kreativnošću, te potreba za postojanjem životnih ideala. Ovde je važno imati na umu činjenicu da u našem slučaju " materijalistička " orijentacija ne ukazuje toliko na potrebu za ekonomskom i materijalnom sigurnošću, koliko ukazuje na jednu vrstu materijalističkog hedonizma , odnosno na potrebu za neodložnim i neposrednim zadovoljavanjem svojih želja i impulsa. Za očekivati bi bilo da se materijalistički hedonizam, koji implicite ukazuje na određenu vrstu socijalno-rizičnog stila života, nalazi u suprotnosti sa potrebom za intelektualnim postignućem. Međutim, vidimo da jedna vrsta " materijalističke " i " intelektualne " vrednosne orijentacije koegzistiraju u vrednosnom sklopu srednjoškolaca u Srbiji, odnosno omladine hronološke dobi između 17 i 19 godina. Pomenuta " intelektualna " orijentacija može se tretirati kao terminalna vrednost, odnosno kao ona vrednost koja daje konačni smisao ili cilj života, ili pak kao jedan " samoaktualizirajući " vrednosni sklop. S druge strane, " materijalističku " orijentaciju mogli bismo tretirati kao instrumentalnu vrednost, odnosno onu vrednost koja služi kao sredstvo za postizanje tog cilja ili smisla života. Nameće nam se zaključak da je u aksiološkom sistemu srednjoškolske omladine za intelektualnu samoaktualizaciju nužno potrebno posedovati bogatstvo, moć i slavu. Bio bi to ipak krivi zaključak. Radi se naime o postojanju jedne vrste konflikta između individualnih i kolektivnih vrednosti.

U istraživanju su potvrđeni ranije dobijeni rezultati o visokoj povezanosti autoritarnosti i etnocentrizma, čime je potvrđena teza o postojanju karakterne strukture koja osobu čini prijemčivom na prihvatanje predrasuda i antidemokratske orijentacije uopšte. Takođe, značajna povezanost etnocentrizma sa autoritarnošću i religioznošću potvrđena je kao i u brojnim istraživanjima obavljenim pre.

Postavlja se pitanje: ako je autoritarnost jedan od važnijih korena etnocentrizma, gde leže koreni autoritarnosti? Rezultati istraživanja pokazuju da je veća autoritarnost nađena kod mladića, kod religioznijih, kod mladih sa sela, kod onih čiji su roditelji nižeg nivoa obrazovanja, kod onih odgajanih u restriktivnoj i konfliktnoj porodičnoj atmosferi, kod onih čiji su roditelji više podsticali odlučnost, odgovornost i poslušnost. Pri tom, autoritarnost nije bila povezana sa uzrastom, niti sa (što je posebno neočekivano) sa nivoom obrazovanja.

Značajan je nalaz da se etnocentrizam mladih ne rađa iz njihovog osećanja osujećenosti . Po rezultatima istraživanja etnocentrizam (više) nije odlika neobrazovanih, siromašnih, neuspešnih, koji vlastitu nesigurnost nastoje da umanje utapanjem u nacionalni identitet koji će im povratiti osećanje superiornosti i pomoći da ispolje frustracijom proizvedenu agresivnost.

Na razvoj etnocentrizma , takođe, značajno utiče i porodica , tačnije porodični odnosi . Etnocentrizam je bio manji kod mladih koji su odrastali u boljim porodičnim uslovima (manje međusobnih sukoba, srdačniji odnosi roditelja prema deci, odnosi zasnovani na podsticanju samostalnosti, a ne poslušnosti, kao i onih mladih čiji su roditelji bili višeg obrazovanja). Takođe isticanje važnosti nacionalne pripadnosti u porodici pogodovalo je razvoju etnocentrizma.

Vreme velikih društvenih gibanja, kroz koje sada prolazi društvo u Srbiji, donose velike i nagle obrte u sistemu vrednosti. Stari sistem vrednosti se radikalno odbacuje, a na njegovom mestu još se ne uspostavlja novi konzistentan sistem vrednosti. Paralelno sa ovim procesom idu i nastojanja različitih političkih i ideoloških snaga da stave pod kontrolu pojedine segmente kulturnog života i stvaralaštva, pa je institucijama kulture vrlo teško da očuvaju neophodan stepen autonomije kao osnovnu pretpostavku slobode stvaralaštva.

Kulturni život određen je kao sveukupnost interesovanja za relevantne kulturne vrednosti u neposrednom okruženju i učešće u stvaranju kulturnih dobara. Kao indikator nivoa i kvaliteta kulturne potrošnje određena je učestalost odlaska u neku od institucija kulture. Naravno, interesovanja i učestalost odlaska, pored ostalog, zavise i od ponude kulturnih sadržaja u životnom prostoru pojedinca. Takođe, količina sredstava za zadovoljavanje kulturnih potreba veoma mala i neredovna.

Standard omladinske populacije (ekonomski faktor) jeste činilac koji odlučujuće utiče na stepen zadovoljavanja kulturnih potreba, jer što je standard niži količina materijalnih sredstava koja se može izdvojiti za zadovoljavanje bilo koje kulturne potrebe je sve manja. Manja količina sredstava, s jedne strane, utiče na obim zadovoljavanja kulturnih potreba, a s druge strane, utiče na nivo i profilisanost interesovanja koja se smanjuju ili povećavaju srazmerno smanjenju ili povećanju količine materijalnih sredstava koja se izdvajaju za ove potrebe.

Učestalost odlaska u neku od institucija kulture pokazuje da više od trećine ispitanika izuzetno retko posećuje neku od institucija kulture. Više od polovine ispitanika izuzetno retko odlazi u biblioteku, nešto ređe u pozorište, a još ređe u muzeje, galerije i na izložbe.

Pored materijalnog faktora kao najvažnijeg kod određenja nivoa i kvaliteta " kulturne potrošnje " , osnovni razlozi zbog kojih mladi retko odlaze u institucije kulture su:

nedostatak slobodnog vremena , što je posebno karakteristično za zaposlenu omladinu
nedostatak interesovanja karakterističan za ceo uzorak
same institucije kulture koje nisu u dovoljnoj meri reagovale na promenjene okolnosti u smislu prilagođavanja novonastaloj situaciji koju, već duže vreme, karakterišu velika materijalna i duhovna kriza, ratovi, razaranja i razoren sistem vrednosti.

Istraživanje je pokazalo da većina mladih ljudi u kulturnom životu učestvuju kao pasivni konzument proizvoda kulturne industrije (masovne kulture). Učestvovanje u nekoj vrsti stvaranja u kulturi svedeno je na pojedinačne slučajeve.

U sistemu vrednosti omladine kultura zauzima relativno visoko mesto, ali zbog rušenja tog sistema u društvu, uticaj kulture na svakodnevni život i rad sveden je na minimum, ili se potpuno izgubio.

Teško je promeniti položaj omladine bez opštih promena u celom društvu. Položaj omladine je s jedne strane proizvod opšteg stanja u društvu, a s druge strane proizvod delovanja sistematskih mera na poboljšanju katastrofalnog stanja u kome se današnja omladina nalazi. S obzirom na to, najvažniji indikator odnosa društva prema omladini jeste (ne)postojanje sistemskih mera (nacionalne strategije) kojima bi se radilo na poboljšanju položaja omladine u društvu.

Poražavajuća je činjenica da je kompjuter nedostupan za čak polovinu mladih ljudi obuhvaćenih ovim istraživanjem. Ne samo da ga nemaju kod kuće, nego nisu u mogućnosti da ga koriste ni u školama, na fakultetima i poslu. Ovi podaci pokazuju ne samo trenutnu, nego i buduću informatičku nepismenost, što će se pogubno odraziti na budućnost mlade generacije koja će postati žrtva brzih promena uslovljenih razvojem tehnologije. Ne treba zaboraviti činjenicu da od budućnosti mlade generacije zavisi i budućnost društva uopšte.

[1]Kraća je mladost onih kategorija mladih koji se kraće školuju (poljoprivredna i radnička omladina), dok je duži put do odraslosti onih koji se najduže školuju.

[2] Pod efektom epohe obično se podrazumevaju događaji i iskustva koji bitno utiču na starosne grupe i koji, na specifičan način, dovode do sličnih reakcija i sličnih ponašanja.

[3] Pod efektom kohorte podrazumeva se uticaj istog ili sličnog istorijskog iskustva na formiranje posebnog pogleda na svet, odnosno stavova, uverenja i ponašanja koji imaju zajednički imanitelj.