IDENTITET
Predavač: Bojan Jovanović
1. Identitet, Marinko Vučinić
Reč identitet prisutna je danas u svim svetskim jezicima, latinskog je porekla i ima osnovno značenje u pojmu ponavljanja istog. Osnovno određenje identiteta obuhvata one osnovne kulturološke, istorijske, socijalne, lingvističke i društvene karakteristike koje oličavaju i označavaju pripadanje određenoj zajednici, profesiji, polu ili političkoj grupaciji. Zato možemo govoriti o postojanju raznih oblika identiteta (rasni, polni, profesionalni, kulturološki, politički i nacionalni). Identitet tako označava u svojoj biti pripadnost nekoj grupi, profesiji, rasi, političkom pokretu i organizaciji. Identitet u stvari služi kao neka vrsta orijentira u društvenoj, socijalnoj i političkoj organizaciji društva. On ima i svoju posebnu individualnu dinamiku i razvoj, i zato je od posebne važnosti za sagledavanje uloge koju pojedinac ostvaruje u društvu.
Identitet nije jednom i konačno dat, iako se elementi identiteta javljaju već samom čovekovim ulaskom u organizovanu zajednicu. Jezik, istorija, tradicija, kultura i nacionalna pripadnost, sve su to osnovni elementi koje čovek usvaja kao svojevrsne konstante identiteta. Identitet nije statična kategorija već se menja u zavisnosti od različitih društvenih, istorijskih, civilizacijskih i kulturoloških okolnosti i prilika. Može se s puno osnova govoriti o nastanku novih identiteta, transformaciji postojećih i konačno obnovu starih već oformljenih identiteta. O identitetu ne govore samo intelektualci vezani za humanističke nauke, novinari, političari i pisci, već je on u centru pažnje i stručnjaka za tržište, potrošnju i marketing. Identitet se razvija kao širok i sveobuhvatan pojam, a njegova izvorišta se nalaze u našem istrorijskom, socijalnom, obrazovnom i kulturnom iskustvu. Zato se identitet ispoljava u svojoj složenosti i višestrukosti. Svako od nas može u sebi prepoznavati nekoliko uporednih identiteta koji se ukrštaju i prepliću ne potirući se međusobno. To je složen i višeznačan proces stvaranja i izgradnje identiteta kroz koji prolazi svaki čovek na putu vlastite socijalizacije i uklapanja u određeno društvo, organizaciju ili grupu. Kad god čovek sebi postavlja pitanje o svom položaju u društvu i smislu svog postojanja on i u isto vreme postavlja i pitanje o svom identitetu. Kriza društva i počinje kao kriza identiteta.
U mnogostrukosti identiteta posebno mesto zauzima problematika nacionalnog identiteta jer je u njemu sadržano mnoštvo činilaca koji ga formiraju. Nacionalni identitet je jedan od najvažnijih ali i najprotivrečnijih ispoljsvanja identiteta. Nacionalni identitet u velikoj meri uslovljava razvoj i ispoljavanja ostalih oblika identiteta. Posebno treba naglasiti ulogu kulture u zasnivanju identiteta jer kultura predstavlja osnovno civilizacijsko jezgro u stvaranju ne samo nacionalnog identiteta. Kultura tako čini dinamičko jezgro identiteta i zato je od posebne važnosti da prepoznajemo i razvijamo istinske civilizacijske vrednosti. Identitet je vezan za izgradnju sistema vrednosti u jednom društvu i ako se u identitet ne ugradi određeni kulturni obrazac onda on postaje prazan pojam bez suštinskog smisla. Kultura i stabilan sistem vrednosti tako predstavljaju osnovne elemente u stvaranju identiteta. Posebna je uloga globalizacije i evropskih integracija u zasnivanju neke vrste univerzalnog identiteta, a nastaje i evropski identitet. Tu se otvara pitanje da li će na taj način doći do poništavanja mnogostrukosti i posebnosti identiteta. Više ne postoji jednom uspostavljani identitet već sada preovlađuje proces njegovog neprestanog razvijanja, menjanja i problikovanja. Stvaranje i stabilan razvoj identiteta ima posebnu važnost za razvoj mladih ljudi jer im usvajanje određenog identita stvara uslove za uklapanje u društvo i postojeći sistem vrednosti. Dinamika i slojevitost identiteta predstavlja ozbiljan izazov za svaku generaciju. Poseban značaj za formiranje identiteta imaju humanističke i civilizacijske vrednosti koje su u temelju stabilnog i funkcionalnog kulturnog obrasca.“Kulturni čovek nije jednostran.On neguje i svoju intelektualnost i svoju osećajnost i svoju moralnost“. Kao primer jednog visokog kulturnog obrasca uzima se onaj obrazac koji su stari humanisti izradikli na osnovu antičke filozofije.Oni nisu brinuli o usavršavanju društvenih ustanova, nego o oblagorođavanju pojedinaca. Oblagorođavanje je trebalo da počne samopromatranjem i samosavlađivanjem. Čovek ne sme robovati svojim strastima. Umesto da vladaju one njime, neka vlada on njima. Da bi mogao upravljati samim sobom, njemu je potrebno jedno jedno merilo vrednosti, prema kome bi svoje prohteve i težnje odmeravao i cenio. Stari Grci su govorili: „Poznaj sebe sama“. „Sve sa merom“ govorio je Slobodan Jovanović. Nalaženje mere, spoznavanje samog sebe i uspostavljane ravnoteže u tumačenju sveta u kome živimo osnovni su preduslov za stvaranje identiteta koji će se razvijati kao dinamična i raznolika struktura.
2. O identitetu , Bojan Jovanović
Svaki aspekt čovekovog života praćen je i odgovarajućim osećanjem i svešću o njegovom kulturnom, društvenom i duhovnom postojanju. Složenost i antitetičnost tog postojanja ogleda se kako u isticanju razlike od drugih, tako i u težnji da se sa njima uspostavlja komunikacija i ostvaruje zajedništvo. Svest o pripadanju svojoj, podrazumeva i svest o razlikovanju od drugih zajednica. U tom smislu je i potreban odgovarajući pristup poimanju i određenju identiteta kao kompleksne odrednice čovekovog individulnog i kolektivnog postojanja. Ukazivanje na bitne aspekte te složenosti u okviru dinamičkog teorijskog modela čini se posebno značajnim za pristup rešenju problema identiteta multietničkog i višenacionalnog balkanskog kulturnog prostora.
Dinamički teorijski model identiteta podrazumeva sagledavanje interakcijskog aspekta njegovih bitnih činilaca. Identitet ukazuje na složenu realnost koja osporava ono što se nastoji predstaviti dominantnom idealizujućom slikom o sebi. Da bi adekvatno sagledali realnost identiteta ukazaćemo na podrazumevajuću različitost njegovih postojećih ali često nepriznavanih elemenata. Poput polnog identiteta koji uvek podrazumeva i prisustvo drugopolnosti, anime u muškom, odnosno animusa u ženskom identitetu, tako i verski, etnički i nacionalni identitet pretpostavlja i postojanje nepriznavane unutrašnje drugosti.
Određen kao svest i osećanje istosti koje kolektiv iskazuje o sebi kao neprekidno pamćenje uprkos promenama kojima je izložen, identitet implicira identifikaciju, pa se zato o njemu može govoriti najpre kao o jednom dinamičkom procesu, a ne o fiksiranoj, nepromenjenoj kategoriji. Ukoliko se taj proces identiteta sagleda kao rastuća diferencijacija čija obuhvatnost zavisi od osvešćenja relevantnih socijalnih, duhovnih i kulturnih činilaca, onda se pokazuje da identitet podrazumeva i znatno širi i dublji psiho-socijalni realitet vezan i za postojanje unutrašnje drugosti. Taj realitet se odnosi na činjenicu da kolektiv nije samo ono što smatra da jeste, već i ono što ne priznaje da jeste, a što je sadržano u negativnom aspektu njegovog životnog i istorijskog iskustva. Osvetljeni i osenčeni deo njegovog bića, iskazuje se kao svesni i nesveni aspekt njegovog postojanja. Budući da svest današnjeg čoveka pretpostavlja i dotadašnje iskustvo osvetljavanja nesvesnog, tradicionalni sadržaji kulture predstavljaju i potisnuti deo njegovog aktuelnog kulturnog postojanja.
"Identitet nesvesnog", za Junga, odnosno "komplementarni identitet" i "identitet drugog", za Ronalda Leinga, ukazuju na potrebu za celovitijim sagledavanjem identiteta koji, osim svog "Ja" aspekta i svoje racionalne dimenzije, podrazumeva i onu drugu, nedovoljno poznatu i nepriznavanu stranu. Ono što smatramo da jesmo nije, dakle, identično sa onim realnim identitetom koji označava i ono što ne priznajemo da jesmo. Ta razlika je potencijal približavanja sebi, a put tog približavanja karakteriše veći stepen svesti o sebi i vezama koje uspostavljamo sa drugima. Iako identitet nema moć da proizvodi razlike, razlika između pomenutih aspekata identiteta pokazuje se u potencijalu koji može imati pozitivno ili negativno značenje. Naime, ukoliko je praćeno osvešćivanjem sebe, onda se negativitet iskazuje kao činilac preobražaja. Međutim, ukoliko se negativitet potiskuje, kao neosvešćeni deo, sopstvene neaktualizovanosti, onda on može biti smetnja.
Dubinske odrednice identiteta prepoznaju se u celovitom sagledavanju kolektivnog bića, koje osim svog manifestnog, idealizujućeg aspekta pretpostavlja i onaj prikriveni, nedovoljno izraženi sadržaj. Podrazumevajući te različite činioce identiteta valja imati u vidu i ona prikrivena obeležja koja određuju realnost jednog kolektiva. Zato se narod, nacija i država mogu sagledati iz jednog šireg antropološkog uvida u važnost realnog identiteta. Građen na principu razlike prema drugima, identitet, odnosno njegov konstrukt relativizuje se otkrivanjem drugosti u sebi. Otkrivanje i priznavanje svog negativiteta kao svoje radikalne drugosti izražava se u potrebi za formiranjem šireg koncepta identiteta. To se posebno može uočiti u kontekstu kolektivnog identiteta čija se složena slika može adekvatno sagledati samo u kontekstu svih njegovih relevatnih činilaca. Iako priznavanje sopstvene drugosti čini bliskim drugog u ravni pluralnog identiteta, potisnuti i nepriznavani talog istorijskog i kulturnog iskustva često je i povod anahronim i retrogradnim pojavama. Negativno iskustvo kao naša drugost nesvesno potvrđuje dotadašnji identitet kolektiva formiran u okviru određenog obrasca kulture.
Osvestiti tu slepu silu drugosti znači uspostaviti vlast nad njom u kontekstu kulturnog obrasca. Najdublja prošlost koja živi u nama upućuje nas na sadašnjost i vreme u kome živimo, a ne u doba u kome smo živeli. Zato kada se odnos prema prošlosti podigne na nivo kulta i postane izvorište verovanja u njenu sakralizovanu realnost neminovno se i postavlja ograda prema budućnosti. Biti ono što jeste znači i postajati to u smislu potvrđivanja sebe u stalno promenljivim okolnostima. Biti isti na isti način znači biti mumificiran, mrtav. Kako svaki novi kontekst dovodi u pitanje dotadašnje značenje elemenata, činioci identiteta su u novim uslovima pred izazovom svog usaglašavanja i potvrđivanja.
Iako je na implicitan način bila princip ljudskog identiteta, pluralnost je postala manifestna osnova civilizacijskog života. Na toj osnovi svakome se priznaje autentičnost, odnosno mogućnost da postoji na svoj i neponovljiv način kojim se razlikuje od drugih, kao što i postojanje svih drugih potvrđuje međusobnu različitost. Različiti od nas, drugi postaju komplementarni našem zajedničkom ljudskom iskustvu koje svoj pravi značaj pokazuje u individuacionom procesu pojedinca i kolektiva. Shvaćena kao činilac dopunjavanja i ucelinjenja, komplementarnost identiteta podrazumeva drugo kao konstituent ja. Priznavanje tog drugog u sebi, osnov je poštovanja drugog i različitog od nas.
Važnost sagledavanja onih drugih, bitnih činilaca sopstvenog identiteta ogleda se u stvaranju tolerantnog odnosa prema drugima kao različitim od nas u zajedničkom životnom prostoru. U tom smislu je i važno osvetljavanje, osvešćivanje onog nepriznavanog, nepoznatog aspekta identiteta. Posledice negativnog istorijskog iskustva multietničkog balkanskog prostora uvećavaju problem adekvatnog rešenja kolektivnog identiteta u kontekstu aktuelnih evropskih i svetskih integracijskih procesa.
Ukoiko bi ukratko rezimirali izloženo, mogli bismo reći da sagledan u okviru dinamičkog teorijskog modela kao složena realnost koja se razlikuje od idealizujuće slike o sebi, identitet podrazumeva znatno širi i dublji kulturni i psiho-socijalni realitet kolektivnog postojanja. Različiti aspekti tog postojanja ukazuju na različite činioce identiteta. Kolektiv nije samo ono što smatra da jeste, već i ono što ne priznaje da jeste, a što je sadržano u negativnom aspektu njegovog istorijskog iskustva. Taj osvetljeni i osenčeni deo kolektivnog bića iskazuje se kao svesni i nesvesni aspekt njegovog realnog postojanja.
Dubinske odrednice identiteta prepoznaju se u celovitom sagledavanju kolektivnog bića koje osim svog manifestnog, idealizujućeg aspekta, pretpostavlja i onaj prikriveni, nedovoljno izraženi sadržaj koji određuje njegovu realnost. Iz te perspektive narod, nacija i država mogu se sagledati iz šireg antropološkog uvida u važnost njihovog realnog identiteta.
Razlika između pomenutih aspekata identiteta pokazuje se u potencijalu koji može imati pozitivno ili negativno značenje. Naime, ukoliko je praćeno osvešćivanjem sebe, onda se negativitet iskzuje kao činilac preobražaja. Tada ta razlika postaje potencijal približavanja sebi, a put tog približavanja karakteriše veći stepen svesti o sebi i vezama koje se uspostavljaju sa drugima. Međutim, ukoliko se negativitet potiskuje, kao neosvešćeni deo sopstvene neaktualizovanosti, onda on može biti smetnja samopotvrđivanju. Tada se i potencijalno ali neosvešćeno jedinstvo ispoljavalo u negativnom smislu kroz međusobnu netrpeljivost i konflikte.
Budući da je život svake zajednice određen njenim odnosom sa drugim zajednicama, u tim relacijama ona i potvrđuje svoj identitet. U pretpostavljenoj hijerarhiji, odnosno vertikalnoj strukturi, svaki aspekt injenog dentiteta odlikuje se različitim stepenom opštosti. U težnji da se bude stvarni deo veće celine, komplementarnost identiteta se otkriva kao važan princip uspostavljanja zajedništva.
Imajući, dakle, u vidu ovakav pluralni koncept identiteta, mogu se jasnije sagledati posledice nastale zbog neuvažavanja principa komplementarnosti i otvorenosti prema drugom. Za razliku od komplementarnog principa, egocentrično isticanje sebe podsticano neosvešćenim i nepriznavanim negativitetom dovodi do suprotstavljanja ili konflikta sa drugim. Pluralnost se, dakle, ispoljava u pozitivnom smislu kao komplementarnost, a u negativnom kao konfliktnost.
Iako je na implicitan način bila princip ljudskog identiteta, pluralnost je u pozitivnom smislu postala manifestna osnova civilizacijskog života. Svest o komplementarnosti iskazuje se u moći integrisanja različitog i nadvladanja težnji ka podvajanju i odvajanju. Komplementranost identiteta pred izazovom je potvrđivanja kao univerzalnog principa ljudskog postojanja. Stvaranjem veće celine, dotadašnji etnički, državni i regionalni delovi svesni međusobne različitosti dobijaju danas mogućnost svog civilizacijskog integrisanja.
LINKOVI
